Abetka nemov rukavyčky
tekst: MaRo
Ŝo vy vzagali znaête pro tatar? Čy znaête vy, âk prygotuvaty čak-čak? A ečpočmak? Ne znaête? Ale možete naguglyty za mytʹ. Â ž rozpovim dovgu, skladnu ta zahoplyvu istoriû pro nadzvyčajni prygody tatarsʹkogo alfavitu.
Istoriâ pysemnosti tûrksʹkyh narodiv, do âkyh vidnosâtʹsâ i tatary, naličuê bilʹše dvoh tysâč rokiv. Perši napysy na starodavnij tûrkskij znajšly na kaminnâh u Sybiru ta Centralʹnij Aziï v kinci XVII st. Napysy buly duže shoži na ti, âki včeni vže bačyly u skandynaviv, tomu nazvaly ïh runamy, ale ne prostymy, a orhono-enysejsʹkymy.
Cej pradavnij tûrksʹkyj runičnyj alfavit skladavsâ z 35 znakiv. Pysaly todi tûrky sprava nalivo, i kožen znak — okremo. Cikavo, ŝo kilʹkistʹ zvukiv ne spivpadala z kilʹkistû znakiv, napryklad zvuk “š” poznačavsâ šistû symvolamy.
U Shidnu Êvropu tûrksʹki runy pronykly razom z hvylâmy agresyvnyh kočivnykiv, âki vykorystovuvaly cû pysemnistʹ až do XII storiččâ.
Z X storiččâ u Shidnu Êvropu dobyraêtʹsâ islam, a razom z nym – i arabsʹka v’âzʹ. Ale tûrky vykorystovuvaly ïï dosytʹ obmeženo: dlâ oficijnogo dilovodstva ta u literaturi. Odnak u drugij polovyni XVI stolittâ, pid vplyvom Moskoviï, arabsʹka v’âzʹ zalyšylysâ tilʹky u religijnyh tekstah j u pobuti.
Ale arabsʹka abetka mala bagato nezručnostej: skladnistʹ napysannâ, problemne čytannâ (vidsutnistʹ golosnyh na pysʹmi). I vse tomu, ŝo v’âzʹ organično ne vidpovidala tûrksʹkij fonetyci. Vsi ci âvni nezručnosti staly osoblyvo pomitni v umovah promyslovoï ta informacijnoï modernizaciï na rubeži XIX-HH st. Nu prosto ne isnuvalo drukarsʹkyh mašynok z arabsʹkoû grafikoû. Tož treba bulo vygaduvaty novu, vlasnu abetku.
Tatarsʹki lingvisty-reformatory počaly rozroblâty ânalif, “novyj alfavit”, na bazi latynsʹkogo. Ânalif buv rozpovsûdženyj v usih tûrksʹkyh respubliky u skladi SRSR: Azerbajdžanci, Kazahstani, Turkmenistani toŝo. Ale radânsʹke kerivnyctvo ne malo ničogo proty, tomu ŝo arabsʹka abetka zdavalasâ symvolom islamu – opiumu dlâ narodu, a latynycâ ne mala cʹogo “tâgarâ”. Cikavo, ŝo na latynycû buly perevedeni takož čuvaši i âkuty, u âkyh do cʹogo isnuvav kyrylyčnyj alfavit, stvorenyj pravoslavnymy misioneramy.
Ale myrne isnuvannâ latynyci u radânsʹkomu tûrksʹkomu prostori bulo nedovgym. Latynka počala zavažaty radânsʹkij polityci pryskorenogo “zblyžennâ i zlyttâ” narodiv SRSR. Kerivnyctvo kraïny vyrišylo perevesty movu usih narodiv SRSR na kyrylycû.
V umovah stalinsʹkogo teroru, koly znyŝuvalysʹ ne tilʹky polityčni, a j naukovi elity, niâkyh dyskusij z cʹogo pryvodu vže ne rozgortalosâ. Na počatku 1939 roku protâgom trʹoh misâciv bulo zdijsneno povnyj perehid na kyrylycû na terenah Radânsʹkogo Soûzu. Râd zahidnyh včenyh (Davletšin, Kolarz i in.) ne bez pidstav nazyvaûtʹ cû zminu alfavitu “alfabetyčnoû rusyfikaciêû”.
Âk tatary perežyly cej perehid? Ne duže dobre Pry stvorenni kyrylyčnogo tatarsʹkogo alfavitu ne buly vrahovani osoblyvosti fonetyky tatarsʹkoï movy, ŝo stvorylo trudnoŝi dlâ ïh peredači u pysʹmovomu vyglâdi. Sytuaciû uskladnûvaly pravyla orfografiï, kotri porodyly bezlič riznočytanʹ (vid napysannâ imen do okremyh sliv), ŝo zrujnuvalo êdnistʹ literaturnoï movy.
Ale koly radânsʹka vlada počala slabšaty, u 1980-h sered tatarsʹkoï inteligenciï počalasâ kampaniâ za povernennâ do latynsʹkogo alfavitu. Z 1990 roku bulo zaproponovano kilʹka variantiv latynsʹkogo pysʹma, ale nezabarom dyskusiâ zoseredylasâ na dvoh variantah: povernennâ do ânalif (z deâkymy dopovnennâmy) i perehid na unifikovanyj tûrksʹkyj alfavit (z dodavannâm kilʹkoh grafem).
![](https://latynka.org.ua/wp-content/uploads/2020/08/татарстан-1-1024x680.jpg)
Rozroblena sučasna tatarsʹka latynsʹka grafika skladaêtʹsâ z 34 znakiv. Dana systema oriêntuêtʹsâ na unifikovanyj tûrksʹkyj latynsʹkyj, a takož vrahovuê pozytyvni storony ânalif i pragne najbilʹš povno i točno pokazaty fonetyku tatarsʹkoï movy.
15 veresnâ 1999 roku Sesiâ Deržavnyh Zboriv Respubliky Tatarstan pryjnâla zakon “Pro vidnovlennâ tatarsʹkogo alfavitu na osnovi latynsʹkogo”, âkyj pislâ pidpysannâ jogo prezydentom povynen buv realizovuvatysâ. Programa rozgornulasâ 1 veresnâ 2001 roku ta bula rozrahovana na desâtʹ rokiv. Ale… Programa bula pryzupynena postanovoû Konstytucijnogo Sudu RF. Vin vyznav sprobu Tatarstanu vidmovytysâ vid kyrylyčnogo pysʹma nezakonnoû.
Prote dyskusiï na temu povernennâ do latynsʹkoï pysemnosti v tatarsʹkoï inteligenciï ne vŝuhly. U 2012 roci Deržavna Rada Respubliky Tatarstan pryjnâla zakon, zgidno âkogo vykorystannâ latynsʹkogo alfavitu stalo dopustymym pry zvernenni gromadân do deržavnyh organiv.
Osʹ taki spravy u tatar, ŝo žyvutʹ u Rosiï. Vony prymudrylysâ protâgom dvoh tysâč rokiv “poûzaty” cilyh čotyry abetky. I hto zna, ŝo bude dali.
Važlyvyj dodatok
A ŝodo krymsʹkyh tatar?
U 2016 roci krymsʹkotatarsʹkymy aktyvistamy bulo poslavleno pytannâ pro perehid na latynsʹkyj alfavit. Na žalʹ, cej proekt tak i zalyšyvsâ v statusi rozrobky, popry gotovnistʹ Ukraïnsʹkoï vlady pity nazustrič.
Na cej čas bagato tatar ê pryhylʹnykamy povernennâ do latynsʹkoï pysemnosti, argumentuûčy ce bilʹš pryrodnoû vidpovidnistû latynyci do fonetyčnyh osoblyvostej movy ta zručnistû vykorystannâ.